Skip to content

01. Kalpanaa Siddhi – Siddhi – C

चरकसंहिता

सिद्धिस्थानम्‌ ।

प्रथमोऽध्याय: ।

       अथात: कल्पनासिद्धिं व्याख्यास्याम: ॥१॥

       इति ह स्माह भगवानात्रेय: ॥२॥

       का कल्पना पञ्चसु कर्मसूक्ता,

       क्रमश्च क:, किं च कृताकृतेषु ।

       लिङ्गं तथैवातिकृतेषु, संख्या

       का, किंगुण:, केषु च कश्च बस्ति: ॥३॥

       किं वर्जनीयं प्रतिकर्मकाले,

       कृते कियान्‌ वा परिहारकाल: ।

       प्रणीयमानश्च न याति केन,

       केनैति शीघ्रं, सुचिराच्च बस्ति: ॥४॥

       साध्या गदा: स्वै: शमनैश्च केचित्‌

       कस्मात्‌ प्रयुक्तैर्न शमं व्रजन्ति ।

       प्रचोदित: शिष्यवरेण सम्यगित्यग्निवेशेन भिषग्वरिष्ठ: ॥५॥

       पुनर्वसुस्तन्त्रविदाह तस्मै

       सर्वप्रजानां हितकाम्ययेदम्‌ ॥

       त्र्यहावरं सप्तदिनं परं तु

       स्निग्धो नर: स्वेदयितव्य: उक्त: ॥६॥

       नात: परं स्नेहनमादिशन्ति

       सात्म्यीभवेत्‌ सप्तदिनात्‌ परं तु ।

       स्नेहोऽनिलं हन्ति मृदूकरोति

       देहं मलानां विनिहन्ति सङ्गम्‌ ॥७॥

       स्निग्धस्य सूक्ष्मेष्वयनेषु लीनं

       स्वेदस्तु दोषं नयति द्रवत्वम्‌ ।

       ग्राम्यौदकानूपरसै: समांसैरुत्क्लेशनीय: पयसा च वम्य: ॥८॥

       रसैस्तथा जाङ्गलजै: सयूषै:

       स्निग्धै: कफावृद्धिकरैर्विरेच्य:।

      श्लेष्मोत्तरश्छर्दयति ह्यदु:खं

       विरिच्यते मन्दकफस्तु सम्यक्‌ ॥९॥

       अध: कफेऽल्पे वमनं विरेचयेद्विरेचनं वृद्धकफे तथोर्ध्वम्‌ ।

       स्निग्धाय देयं वमनं यथोक्तं

       वान्तस्य पेयादिरनुक्रमश्च ॥१०॥

       स्निग्धस्य सुस्विन्नतनोर्यथावद्विरेचनं योग्यतमं प्रयोज्यम्‌ ।

       पेयां विलेपीमकृतं कृतं च

       यूषं रसं त्रिर्द्विरथैकशश्च ॥११॥

       क्रमेण सेवेत विशुद्धकाय:    

       प्रधानमध्यावरशुद्धिशुद्ध: ।

       यथाऽणुरग्निस्तृणगोमयाद्यै:

       संधुक्ष्यमाणो भवति क्रमेण ॥१२॥

       महान्‌ स्थिर: सर्वपचस्तथैव

       शुद्धस्य पेयादिभिरन्तरग्नि: ।

       जघन्यमध्यप्रवरे तु वेगाश्चत्वार इष्टा वमने षडष्टौ ॥१३॥

       दशैव ते द्वित्रिगुणा विरेके

       प्रस्थस्तथा द्वित्रिचतुर्गुणश्च ।

       पित्तान्तमिष्टं वमनं विरेकादर्धं कफान्तं च विरेकमाहु: ॥१४॥

       द्वित्रान्‌ सविट्‌कानपनीय वेगान्मेयं विरेके वमने तु पीतम्‌ ।

       क्रमात्‌ कफ: पित्तमथानिलश्च

       यस्यैति सम्यग्वमित: स इष्ट: ॥१५॥

       हृत्पार्श्वमूर्धेन्द्रियमार्गशुद्धौ

       तथा लघुत्वेऽपि च लक्ष्यमाणे ।

       दुश्छर्दिते स्फोटककोठकण्डूहृत्खाविशुद्धिर्गुरुगात्रता च ॥१६॥

       तृण्मोहमूर्च्छानिलकोपनिद्राबलादिहानिर्वमनेऽति च स्यात्‌ ।

       स्रोतोविशुद्धीन्द्रियसंप्रसादौ

       लघुत्वमूर्जोऽग्निरनामयत्वम्‌ ॥१७॥

       प्राप्तिश्च विट्‌पित्तकफानिलानां

       सम्यग्विरिक्तस्य भवेत्‌ क्रमेण ।

       स्याच्छ्लेष्मपित्तानिलसंप्रकोप:

       सादस्तथाऽग्निर्गुरुता प्रतिश्या ॥१८॥

       तन्द्रा तथा च्छर्दिररोचकश्च वातानुलोम्यं न च दुर्विरिक्ते ।

       कफास्रपित्तक्षयजानिलोत्था:

       सुप्त्यङ्गमर्दक्लमवेपनाद्या: ॥१९॥

       निद्राबलाभावतम:प्रवेशा:

       सोन्मादहिक्काश्च विरेचितेऽति ।

       संसृष्टभक्तं नवमेऽह्नि सर्पिस्तं पाययेताप्यनुवासयेद्वा ॥२०॥

       तैलाक्तगात्राय ततो निरूहं

       दद्यात्र्यहान्नातिबुभुक्षिताय ॥

       प्रत्यागते धन्वरसेन भोज्य:

       समीक्ष्य वा दोषबलं यथार्हम्‌ ॥२१॥

       नरस्ततो निश्यनुवासनार्हो

       नात्याशित: स्यादनुवासनीय: ।

       शीते वसन्ते च दिवाऽनुवास्यो

       रात्रौ शरद्‌ग्रीष्मघनागमेषु ॥२२॥

       तानेव दोषान्‌ परिरक्षता ये

       स्नेहस्य पाने परिकीर्तिता: प्राक्‌ ।

       प्रत्यागते चाप्यनुवासनीये

       दिवा प्रदेयं व्युषिताय भोज्यम्‌ ॥२३॥

       सायं च भोज्यं परतो द्वयहे वा

       त्र्यहेऽनुवास्योऽहनि पञ्चमे वा ।

       त्र्यहे त्र्यहे वाऽप्यथ पञ्चमे वा

       दद्यान्निरूहादनुवासनं च ॥२४॥

       एकं तथा त्रीन्‌ कफजे विकारे

       पित्तात्मके पञ्च तु सप्त वाऽपि ।

       वाते नवैकादश वा पुनर्वा

       बस्तीनयुग्मान्‌ कुशलो विदध्यात्‌ ॥२५॥

       नरो विरिक्तस्तु निरूहदानं

       विवर्जयेत्‌ सप्तदिनान्यवश्यम्‌ ।

       शुद्धो निरूहेण विरेचनं च

       तद्ध्यस्य शून्यं विकसेच्छरीरम्‌ ॥२६॥

       बस्तिर्वय:स्थापयिता सुखायुर्बलाग्निमेधास्वरवर्णकृच्च ।

       सर्वार्थकारी शिशुवृद्धयूनां

       निरत्यय: सर्वगदापहश्च ॥२७॥

       विट्‌ श्लेष्मपित्तानिलमूत्रकर्षी

       दार्ढ्यावह: शुक्रबलप्रदश्च ॥   

       विश्वक्‌स्थितं दोषचयं निरस्य  

      सर्वान्‌ विकारान्‌ शमयेन्निरूह: ॥२८॥

       देहे निरूहेण विशुद्धमार्गे

       संस्नेहनं वर्णबलप्रदं च ।

       न तैलदानात्‌ परमस्ति किञ्चिद्‌ द्रव्यं विशेषेण समीरणार्ते ॥२९॥

       स्नेहेन रौक्ष्यं लघुतां गुरुत्वादौष्ण्याच्च शैत्यं पवनस्य हत्वा ।

       तैलं ददात्याशु मन:प्रसादं

       वीर्यं बलं वर्णमथाग्निपुष्टिम्‌ ॥३०॥

       मूले निषिक्तो हि यथा द्रुम: स्यान्नीलच्छद: कोमलपल्लवाग्र्य: ।

       काले महान्‌ पुष्पफलप्रदश्च

       तथा नर: स्यादनुवासनेन ॥३१॥

       स्तब्धाश्च ये सङ्कुचिताश्च येऽपि

       ये पङ्गवो येऽपि च भग्नरुग्णा: ।

       येषां च शाखासु चरन्ति वाता:

       शस्तो विशेषणे हि तेषु बस्ति: ॥३२॥

       आध्मापने विग्रथिते पुरीषे

       शूले च भक्तानभिनन्दने च ।

       एवंप्रकाराश्च भवन्ति कुक्षौ

       ये चामयास्तेषु च बस्तिरिष्ट: ॥३३॥

       याश्च स्त्रियो वातकृतोपसर्गा

       गर्भं न गृह्णन्ति नृभि: समेता: ।

       क्षीणेन्द्रिया ये च नरा: कृशाश्च

       बस्ति: प्रशस्त: परमं च तेषु ॥३४॥        

       उष्णाभिभूतेषू वदन्ति शीताञ्छीताभिभूतेषु तथा सुखोष्णान्‌।

       तत्प्रत्यनीकौषधसंप्रयुक्तान्‌

       सर्वत्र बस्तीन्‌ प्रविभज्य युञ्ज्यात्‌ ॥३५॥

       न बृंहणीयान्‌ विदधीत बस्तीन्‌ 

       विशोधनीयेषु गदेषु वैद्य: ।

       कुष्ठप्रमेहादिषु मेदुरेषु

       नरेषु ये चापि विशोधनीया: ॥३६॥

       क्षीणक्षतानां न विशोधनीयान्न शोषिणां नो भृशदुर्बलानाम्‌ ।

       न मूर्च्छितानां न विशोधितानां

       येषां च दोषेषु निबद्धमायु: ॥३७॥

       शाखागता: कोष्ठगताश्च रोगा

       मर्मोर्ध्वसर्वावयवाङ्गजाश्च ।

       ये सन्ति तेषां न हि किश्चदन्यो

       वायो: परं जन्मनि हेतुरस्ति ॥३८॥

       विण्मूत्रपित्तादिमलाशयानां

       विक्षेपसंघातकर: स यस्मात्‌ ।

       तस्यातिवृद्धस्य शमाय नान्यद्बस्तिं विना भेषजमस्ति किञ्चित्‌ ॥३९॥

       तस्माच्चिकित्सार्धमिति ब्रुवन्ति

       सर्वां चिकित्सामपि बस्तिमेके।

       नाभिप्रदेशं कटिपार्श्वकुक्षिं

       गत्वा शकृद्दोषचयं विलोड्य ॥४०॥

       संस्नेह्य कायं सपुरीषदोष:

       सम्यक्‌ सुखेनैति च य: स बस्ति: ।

       प्रसृष्टविण्मूत्रसमीरणत्वं

       रुच्यग्निवृद्ध्याशयलाघवानि ॥४१॥

       रोगोपशान्ति: प्रकृतिस्थता च

       बलं च तत्‌ स्यात्‌ सुनिरूढलिङ्गम्‌ ।

       स्याद्रुक्छिरोहृद्गुदबस्तिलिङ्गे

       शोफ: प्रतिश्यायविकर्तिके च ॥४२॥

       हृल्लासिका मारुतमूत्रसङ्ग:

       श्वासो न सम्यक्‌ च निरूहिते स्यु: ।

       लिङ्गं यदेवातिविरेचितस्य

       भवेत्तदेवातिनिरूहितस्य ॥४३॥

       प्रत्येत्यसक्तं सशकृच्च तैलं

       रक्तादिबुद्धीन्द्रियसंप्रसाद: ।

       स्वप्नानुवृत्तिर्लघुता बलं च

       सृष्टाश्च वेगा: स्वनुवासिते स्यु: ॥४४॥

       अध:शरीरोदरबाहुपृष्ठपार्श्वेषु रुग्रूक्षखरं च गात्रम्‌ ।

       ग्रहश्च विण्मूत्रसमीरणानामसम्यगेतान्यनुवासितस्य ॥४५॥

       हृल्लासमोहक्लमसादमूर्च्छा

       विकर्तिका चात्यनुवासितस्य ।

       यस्येह यामाननुवर्तते त्रीन्‌

       स्नेहो नर: स्यात्‌ स विशुद्धदेह: ॥४६॥

       आश्वागतेऽन्यस्तु पुनर्विधेय:

       स्नेहो न संस्नेहयति ह्यतिष्ठन्‌ ।

       त्रिंशन्मता: कर्म नु बस्तयो हि

       कालस्ततोऽर्धेन ततश्च योग: ॥४७॥

       सान्वासना द्वादश वै निरूहा:

       प्राक्‌ स्नेह एक: परतश्च पञ्च ।

       काले त्रयोऽन्ते पुरतस्तथैक:

       स्नेहा निरूहान्तरिताश्च षट्‌ स्यु: ॥४८॥

       योगे निरूहास्त्रय एव देया:

       स्नेहाश्च पञ्चैव परादिमध्या: ।

       त्रीन्‌ पञ्च वाऽऽहुश्चतुरोऽथ षड्‌वा

       वातादिकानामनुवासनीयान्‌ ॥४९॥

       स्नेहान्‌ प्रदायाशु भिषग्विदध्यात्‌

       स्रोतोविशुद्ध्यर्थमतो निरूहान्‌ ।

       विशुद्धदेहस्य तत: क्रमेण

       स्निग्धं तलस्वेदितमुत्तमाङ्गम्‌ ॥५०॥

       विरेचयेत्त्रिर्द्विरथैकशो वा

       बलं समीक्ष्य त्रिविधं मलानाम्‌ ।

       उर: शिरोलाघवमिन्द्रियाच्छ्यं

       स्रोतोविशुद्धिश्च भवेद्विशुद्धे ॥५१॥

       गलोपलेप: शिरसो गुरुत्वं

       निष्ठीवनं चाप्यथ दुर्विरिक्ते ।

       शिरोक्षिशङ्खश्रवणार्तितोदावत्यर्थशुद्धे तिमिरं च पश्येत्‌ ॥५२॥

       स्यात्तपर्णं तत्र मृदु द्रवं च

       स्निग्धस्य तीक्ष्णं तु पुनर्न योगे ।

       इत्यातुरस्वस्थसुख: प्रयोगो

       बलायुषोर्वृद्धिकृदामयघ्न: ॥५३॥

       कालस्तु बस्त्यादिषु याति यावांस्तावान्‌ भवेद्द्वि: परिहारकाल: ।

       अत्यासनस्थानवचांसि यानं

       स्वप्नं दिवा मैथुनवेगरोधान्‌ ॥५४॥

       शीतोपचारापशोकरोषांस्त्यजेदकालाहितभोजनं च ।

       बद्धे प्रणीते विषमं च नेत्रे

       मार्गे तथाऽर्श:कफविड्विबद्धे ॥५५॥

       न याति बस्तिर्न सुखं निरेति

       दोषावृतोऽल्पो यदि वाऽल्पवीर्य: ।

       प्राप्ते तु वर्चोनिलमूत्रवेगे

       वातेऽतिवृद्धेऽल्पबले गुदे वा ॥५६॥

       अत्युष्णतीक्ष्णश्च मृदौ च कोष्ठे

       प्रणीतमात्र: पुनरेति बस्ति: ।

       मेद:कफाभ्यामनिलो निरुद्ध:

       शूलाङ्गसुप्तिश्वयथून्‌ करोति ॥५७॥

       स्नेहं तु युञ्जन्नबुधस्तु तस्मै

       संवर्धयत्येव हि तान्‌ विकारान्‌ ।

       रोगास्तथाऽन्येऽप्यवितर्क्यमाणा:

       परस्परेणावगृहीतमार्गा: ॥५८॥

       संदूषिता धातुभिरेव चान्यै:

       स्वैर्भेषजैर्नोपशमं व्रजन्ति ।

       सर्वं च रोगप्रशमाय कर्म

       हीनातिमात्रं विपरीतकालम्‌ ॥५९॥

       मिथ्योपचाराच्च न तं विकारं

       शान्तिं नयेत्‌ पथ्यमपि प्रयुक्तम्‌ ।

       तत्र श्लोक:– 

       प्रश्नानिमान्‌ द्वादश पञ्चकर्माण्युद्दिश्य सिद्धाविह कल्पनायाम्‌ ॥६०॥

       प्रजाहितार्थं भगवान्‌ महार्थान्‌

       सम्यग्जगादर्षिवरोऽत्रिपुत्र:।

        इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसंपूरिते

         सिद्धिस्थाने कल्पनासिद्धिर्नाम प्रथमोऽध्याय: ॥१॥

Last updated on July 5th, 2021 at 05:23 am

Font Resize
en_USEnglish